एकल नायक बन्ने होडबाजी

एकल नायक बन्ने होडबाजी

डा. राजु अधिकारी
असोज २८, २०७७ मा प्रकाशित
५७ पटक पढिएको
एकल नायक बन्ने होडबाजी

एउटा मान्छेले संसार बदल्न सक्छ तर संसार बदल्नु भन्दा पहिले उसले आफूलाई बदल्नु पर्छ- अज्ञात ।

‘एउटा मान्छेले संसार बदल्न सक्छ’ भन्ने हामीले सुन्दै आएको कुरो हो । इतिहासका घटनाहरू हेर्दा त्यो कथन धेरैपटक सत्य सावित पनि भएको छ । तर, दुःखको कुरा, अहिलेसम्म कोही पनि त्यो ‘एउटा मान्छे’ बन्न सफल भएको छैन । बरू त्यही एकल नायक बन्ने लालचको होडमा सयौं खलनायकहरु जन्मिएर लुछाचुँडी गर्दा देश झनपछि झन् जर्जर भैरहेको छ ।

हरेक मान्छे प्रशंसा, आदर र सम्मानको भोको हुन्छ । बालक होस् कि वृद्ध, धनी होस् कि गरिब सबै मान्छेलाई आदर र सम्मानले खुशी बनाउँछ । त्यसैले ऊ टीभीको पर्दामा देखिन चाहन्छ, अखबारको पहिलो पृष्ठमा भँगेरा टाउके अक्षरमा लेखिन चाहन्छ । अनि रेडियोमा, प्रमुख समाचारमा सुनिन चाहन्छ । यो मानवीय स्वभाव नै हो । यसैलाई बुझेर नै सायद आइन्सटाइनले भनेका थिए- हरेक मान्छेलाई आदर गरिनुपर्छ तर, देवत्वकरण गर्नुहुँदैन ।

तर, हाम्रो समाज ठ्याक्कै त्यसको उल्टो बाटोमा हिँडेको प्रतीत हुन्छ । हामी अरुलाई आदर गर्ने कुरामा निकै पछाडि छौं । तर, कसैले अलिकति राम्रो काम गर्‍यो भने देवत्वकरण गर्ने काम गरिहाल्छौं । यही बानीले गर्दा हामी सबै नायक बन्न चाहन्छौं ।

हुन त हाम्रो संस्कृतिले हामीलाई सानालाई माया गर्न र ठूलालाई आदर गर्न सिकाएता पनि हामीले सानालाई हेप्ने र ठूलालाई अत्यधिक आदर गर्ने गर्छौं । त्यसैले आफू नहेपिन, आफूले आदर पाउन, लोकप्रिय हुन हामी नायक बन्नका लागि मरिमेटी गर्छौं ।

त्यसका अतिरिक्त हाम्रो समाजमा भएको जातीय विभेदले पनि हाम्रो नायक बन्ने होडको मानिसिकतामा ठूलो भूमिका खेलेको छ । यदि बच्चादेखि नै आदर र समानताको वातावरणमा बच्चाहरू हुर्किए भने उनीहरूमा त्यो लघुताभाष निकै कम हुन्छ र उनीहरूमा आफू मात्र ठूलो मान्छे बन्ने चाहना र अर्काको खुट्टा तान्ने बानीमा कमी आउन सक्छ । तर, कथित तल्लो जातिका मान्छेहरू जन्मेदेखि जीवनभर नै हेपिएर बस्नुपर्ने हुनाले उनीहरूमा नायक बन्ने आकांक्षा सानैदेखि स्वाभाविकरुपमा विकास हुन्छ ।

विगतका दुई पुस्ताका नेपालीहरुलाई हेर्ने हो भने उनीहरु न त कुनै निर्मम तानाशाहीको क्रुर बुटमुनि शासित भए, न त पुरै प्रजातान्त्रिक नै हुन पाए ।

थोरै ज्ञान घातक हुन्छ भने झैं हाम्रो सीमित स्वतन्त्रता र सीमित ज्ञान पनि सम्भवतः हामीलाई घातक बनेको छ । त्यसैका कारण हामी न त शासक बन्न सक्यौं, न त शासित भएर बस्न सक्ने भयौं । अर्थात् न त आफूले नेतृत्व गर्न सक्यौं, न पूर्णरुपमा अरुको नेतृत्व नै स्वीकार गर्न सक्यौं । हाम्रा यिनै अन्तरनिहीत बानीहरूले गर्दा हामी एकल नायक बन्न खोज्छौं र एकल नायक बनाउन खोज्छौं । सामूहिक प्रयासबाट काममा पनि हामीले एकल नायक खोजेर देवत्वकरण गर्ने गर्छौं ।

नेपालको इतिहास हेर्दा थाहा हुन्छ- पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण गर्दादेखि नै यही प्रयोग भैरहेको छ । शाहवंशीय र राणावंशीय शासन त एक्लो नायकको परिचायक नै बन्यो । त्यसपछि प्रजातन्त्रको समयमा पनि र लोकतन्त्र प्राप्तिपछि पनि राजनैतिक दलका नेताहरू एकसे एक आफू नै सर्वेसर्वा बन्न खोजेर देशलाई अस्थिरता, अविकास र कुशासनको भुमरीमा वर्षौंसम्म धकेलिरहेका छन् ।

एकल नायक हुन नखोजेर सामूहिकरुपमा सबै मिलेर गएको भए आज नेपालको राजनीति र सामाजिक यथार्थता अर्कै हुने थियो होला । तिनै एक्ला नायक हुन खोज्ने महत्वाकांक्षाले गर्दा नेपालका दलहरू जुट्ने भन्दा फुट्ने गर्छन् ।

नेपाली कांग्रेस होस् या नेकपा होस् सबैले त्यही भोगेका छन् । त्यो कुरा राजावादी र मधेसवादी दलमा पनि उत्तिकै हावी छ । अनि साझा र विवेकशीलको पनि त्यही हालत भयो । यो सबै हुनुमा नेपालीहरूको मन मष्तिस्कमा रहेको ‘एकल नायक’ बन्ने महत्वाकांक्षा हो ।

त्यसैले, समुहगतरुपमा भन्दा एकल प्रयासमा सबै काम आफै गर्न तम्सिने र सफल नहुने परम्परा दोहिरिँदै आएको छ । त्यसैको परिणाम- देश स्थिर राजनीतिमा गैसक्दा पनि देश विकासमा भन्दा नेताहरु एकल नायक बन्ने होडमा आफूलाई मात्र हैन, देश र जनतालाई समेत बन्धक बनाइरहेका छन् ।

‘म मात्र गर्न सक्छु, अरुले गर्न सक्दैनन्’ या ‘मैले मात्र गर्नुपर्छ अरुले गर्नुहुँदैन’ भन्ने भावना हावी हुँदा न हामीले आफूले गर्न सक्यौं, न अरुलाई गर्न दियौं। त्यही एकल नायक हुने लालचमा हामीले कहिले पनि देश र जनताका लागि सोचेनौं, खालि आफूमात्र नायक बन्ने, इतिहासमा नाम लेखाउने होडमा प्रतिस्पर्धा गर्दै दौडिरह्यौं ।

अन्य देशहरूमा हेर्दा थाहा हुन्छ कि नेता बन्नु भनेको एउटा जागिर खानु जस्तै हो । आफूले जागिर खायो, आफ्नो काम मेहनतपूर्वक निष्ठावान बनेर निभायो अनि बिदा भयो । अमेरिकाको राष्ट्रपति होस् या बेलायत या जापानको प्रधान मन्त्री होस् या जर्मनीको चान्सलर नै किन नहोस् सबैले मपाई गर्न छोडेर आफू एक्लो नायाक हुने लालचा छोडेर काम गरेका हुन्छन् । तर, हामीमा अझै पनि त्यो गुण विकसित भएको छैन। झन् डरलाग्दो कुरो त नायक हुन राजनीति नै गर्नुपर्छ भन्ने भ्रम हाम्रो समाजमा छ । मुख्यतया राजनीति गर्न कुनै योग्यता नचाहिने, जे गरे पनि हुने अनि अकुत सम्पत्ती कमाउन पाइने र कुनै दण्ड नहुने परिपाटीले त्यो भ्रममा मलजल गरेको छ ।

धेरैजसो नेपालीहरूमा खुट्टा तान्ने अनि ‘मैले त्यसले भनेको किन मान्ने’, ‘किन त्यसको अधीनमा बस्ने’ भन्ने भावना निकै प्रवल छ । विशेष गरी पछिल्लो दुई पुस्ता (विक्रम सम्वत् २००० पछिका दुई पुस्ता) मा त्यो भावना निकै बढी छ । पछि नयाँ पुस्तामा सायद सामूहिक योगदानले केही प्रभाव परेको भए पनि समाजमा अझै पनि प्रचलित संस्कृति र जातिय विभेदले गर्दा त्यो भावना पूरै मरिसकेको छैन ।

त्यही दुषित मनोविज्ञानको शिकार भएर हामीहरू धेरैजसो आफूले राम्रो काम गरेर ठूलो मान्छे बन्ने हैन कि अरुलाई नराम्रो बनाएर आफू ठूलो बन्ने दुषित विचारले परिचालित छौं । त्यो एउटा सभ्य समाजका लागि निकै घातक कुरो हो । सबैले आफू मात्र अग्लो हुन खोज्ने होडमा अरुको खुट्टा काट्दा हामी सबै झनपछि झन् होचा हुँदै गइरहेका छौं ।

एक्लो नायकत्वले कुशाशन जन्माउँछ। एक्लो नायकत्वमा बसिरहन चाहनेहरूले आफना मिथ्या समर्थकहरूलाई पालिरहनुपर्छ । ती समर्थकहरूलाई पाल्न पैसाको जोहो गर्नै पर्‍यो, जस्ले गर्दा भ्रष्ट्राचार मौलाउँछ । त्यस्तै आफ्ना समर्थकहरूलाई केही न केही पद दिनुपर्‍यो । कुनै क्षमता र योग्यता नभएका हरूलाई पद दिंदा कुशासन हुने नै भयो किनभने वास्तविक दक्षता र योग्यता भएकाहरू मिथ्या समर्थक हुने संभावना कमै हुन्छ । अनि आफ्ना समर्थकहरूले गरेको भ्रष्ट्राचार र अन्य अपराधहरूलाई पनि दण्डित गर्नुभएन, जसले दण्डहीनतालाई बढावा दिन्छ ।

यस्तो समाज र देशमा विकास हुने कुरा भएन । हामीले अवलोकन गर्‍यौं भने देख्न सक्छौं कि संसारमा अहिले जति पनि विकसित देशहरू छन्, केही अपवादहरूबाहेक सबै देशहरूमा एकल नायकभन्दा पनि सामूहिक प्रयासबाट विकास भएका छन् । अमेरिका, जापान, जर्मनी, कोरिया जस्ता विकसित देशहरूमा विकासको लागि एक्लो नायक आवश्यक परेन ।

एकातिर अधिकांश सामान्य जनता एकल नायक आएर उसको जादुले एकै रातमा नेपाललाई विश्वकै धनी र विकसित देश बनाओस् भन्ने सपना देख्दै उसको तिलस्मी छडीको प्रतिक्षामा छ भने केही क्षमता र देशको लागि केही गरौं भन्ने अनि महत्वाकांक्षा भएकाहरूमा अरुको खुट्टा काटेर आफू अग्लो हुने गुण छ । खेदका साथ भन्नुपर्छ कि अरुको खुट्टा काटेर आफू एक्लो नायक बन्ने गुण सामान्य र अशिक्षित जनताहरू भन्दा पढेलेखेका, देश विदेश घुमेका, देशले लगानी गरेका र आफूलाई शिक्षित भनाउने जमातसँग छ ।

त्यो जमात कामभन्दा बढी कुरा गर्छ, आफूलाई संसारकै सबभन्दा ज्ञानी ठान्छ अनि साम दाम दण्ड भेद जे पनि अपनाउनुपरोस् आफूलाई सर्वेसर्वा बनाउन मरिहत्ते गर्छ । त्यो समुह ‘अरुले मलाई मानून्, मेरो कुरा सुनुन्, विरोध नगरुन्, मेरो अगाडि झुकुन्, मेरै वरिपरि लुटपुट गरिरहुन् अनि मेरो देवत्वकरण गरुन्’ भन्ने चाहन्छ ।

तर अब समय फेरिएको छ । यो लेखको पहिलो पङ्क्तिमा भनिए जस्तै अब हामीले संसार बदल्ने सपना देख्नुभन्दा आफूलाई बदल्ने काममा लाग्नु नै अहिलेको आवश्यकता हो । हामीलाई अहिले नायक भन्दा पनि समुहमा मिलेर काम गर्न सक्ने नेता चाहिएको छ । समुहमा काम गर्दा एकल प्रयासमा काम गरेको भन्दा अवश्य पनि सजिलो हुन्छ अनि सबैलाई मान्य पनि हुन्छ ।

त्यसैले अब हामीले समाजको रुपान्तरण गर्नु छ, देशको मुहार फेर्नु छ भने एकल नायक बन्ने लालच हटाएर हामी सामूहिकरुपमा आफ्नो कर्तव्य सम्झेर काम गर्नुपर्छ । अधिकार चाहिँ खोज्ने तर कर्तव्यमा ध्यान नदिने बानीले गर्दा हामी धेरै पछि परेका छौं र अझै पनि बानी नसुधार्ने हो भने झन् पछि पर्ने निश्चित छ ।

सायद सूचनाको सहज पहुँच र नयाँ शिक्षाले गर्दा होला, तुलनात्मक रुपमा पुराना पुस्तामा भन्दा नयाँ पुस्ता ९विक्रम सम्वत् २०५० भन्दा पछि जन्मेको पुस्ता०मा एकल नायक बन्ने भावना अलि कम भएको देखिन्छ ।

राजनीति भनेको एउटा देशको दिशा निर्देशित गर्ने विषय हो, एकल नायकको होडमा लाग्नेहरु नेतृत्वमा गए भने पुरै देश नै गलत दिशातर्फ लाग्न सक्छ । त्यसैले त्यो दूषित सोचाइ भएका पुराना पुस्ताका राजनीतिज्ञहरुले अब विदा लिएर स्वच्छ राजनैतिक प्रणालीको विकास नगर्दासम्म नेपालमा विकास र सुशाशन हुन मुस्किल छ ।

अहिलेको समयमा देशको दिशा प्रष्ट छ, विकास र सुशाशनका लागि खासै ठूलो चुनौती पनि छैन, एकल नायक बन्ने लालच छोडेर समुहगतरुपमा सबैले आ-आफ्नो क्षेत्रबाट आफ्नो काम फत्ते गरेमा विकास र सुशासन देख्न हामीलाई एक दशक पनि कुर्नुपर्दैन ।

तपाईको सूचनाको तिर्खा मेट्न अपन दैनिक डट कममा ताजा र खोजमूलक समाचार (अपन दैनिक इ–पेपर) निरन्तर सम्प्रेषण गर्दै जानेछ । राष्ट्रियता, लोकतन्त्र, नागरिक अधिकार, सुशासन र प्रेस स्वतन्त्रताका सवालमा अपन दैनिकले कहिल्यै कसैसँग सम्झौता गर्ने छैन ।

  • वेबसाईट: www.apandainik.com
  • ईमेल: [email protected]
  • फोन नम्बर: ९७७–०३३–५२१२१४
  • ठेगाना: सिरहा नगरपालिका वाड नम्बर ७, (जिल्ला– सिरहा प्रदेश नम्बर २ नेपाल)

प्रेस काउन्सिल दर्ता नं.: १०३५/०७५-०७६
जिल्ला प्रशासन सिरहा दर्ता नं.: ९०/०७१-०७२
पान नं. ६०२७९७३८६

  • प्रकाशक: शुभ नारायण कामती (9854021739, 9801321739)
  • विज्ञापनका लागि सम्पर्क: रुन्केश कामती (9852821214)

Copyright © 2016 / 2020 - अपन दैनिक - सर्वाधिकार सुरक्षित